Fotografomania i inne przypadki

Fotografia jako sztuka

2010-11-01T20:12:00.000+01:00

Arnaud Pyvka, Nelson, 2007

Myślę, że pytanie o to czy fotografia jest sztuką jest w istocie pytaniem o jej prestiż, pozycję. Czy traktujemy ją na równi z malarstwem? Czy w takim samym stopniu jak malarz, fotograf jest godny naszego szacunku?

Dyskusja, jak każda dyskusja o pozycji i prestiżu, wygląda na dosyć jałową i niepotrzebną i jest chyba prowadzona przez kiepskich malarzy i beznadziejnych fotografów, którzy chcieli by być kiepskimi malarzami. Właściwie można by ją zamknąć jednym truizmem: fotografia jest fotografią. Najważniejsze cechy, które jednocześnie odróżniają ją od malarstwa: natychmiastowa abstrakcja rzeczywistości w dwóch wymiarach, doskonałe oddanie szczegółu, możliwość nieskończonego powielania odbitek w niezmienionej formie, są często wykorzystywane przeciwko niej, ale dla mnie są w istocie są tylko pustym stwierdzeniem, powtarzaniem w kółko, że fotografia nie jest malarstwem.

W rzeczywistości najważniejsze jest dzieło i jego odbiór. Każdy musi zdecydować dla siebie, czy to na co patrzy jest sztuką czy też nie. Wszystkie arbitralne stwierdzenia mające na celu przekonanie nas o wielkości czegokolwiek wydają mi się bez sensu.

Paris Photo 2009

2009-11-17T18:45:00.000+01:00

Dzisiaj bez ględzenia. Poniżej kilkanaście zdjęć wybranych bez ładu i składu z zapowiedzi festiwalu Paris Photo 2009, które mi się spodobały.

Ballroom, Pitsunda, Abkhazia, 2009 © Rob Hornstra / Courtesy Flatland Gallery Utrecht

Amorfosis 004, 2008 © Aitor Ortiz, Courtesy Galería Max Estrella, Madrid

Agrigento, 1993. Tempio della Concordia, 1993 © Mimmo Jodice, Courtesy Galerie Forma Galleria, Milano

Irak, 2008 © Matthias Bruggman, Courtesy Galerie Polaris, Paris

Floating Drive-in, Florida, 2005 © Tim Walker, Courtesy Michael Hoppen Contemporary

Floodwater at the Skutarisee, 1971 © Toni Schneiders, Courtesy Galerie Bernheimer

Dubai, 2008 © Martin Becka, Courtesy Baudoin Lebon, Paris

Infected Landscape, Trench, Chicago , Ground Force Training Zone, 2007 © Shai Kremer, Courtesy Galerie Les filles du calvaire Paris/Bruxelles

Junior Ofokansi, Chetachi Ofokansi, Mpompo Ofokansi. Enugu, Nigeria, 2008 © Pieter Hugo, Courtesy of the artist and Michael Stevenson, Cape Town

Lion Before Storm II - Sitting Profile, Maasai Mara, 2006 © Nick Brandt, Courtesy Galerie Bernheimer

The Iranian director Abbas Kiarostami on the hills around Teheran where he directed Taste of Cherry and who shared the Palm d’Or in 1997, Iran. Tehran. 1997 © Abbas / Courtesy Magnum Gallery, Paris

National Grand Theatre, 2008 © Liu Jiaxiang, Courtesy 798 Photo Gallery, Beijing

Motel Drive, Fresno, California. Approaching Nowhere: The Highway Landscape, 1991 © Jeff Brouws, Courtesy Galeria Toni Tàpies, Barcelona

Paris, 1951-52 © Robert Frank, Courtesy Robert Mann Gallery, New York

Transparent city #46, 2007/2009 © Michael Wolf, Courtesy Robert Koch Gallery, San Francisco

Azemmour, 2007 © Hicham Benohoud, Courtesy of the artist / Galerie VU, Paris

Rio, Sans titre, 2008 © Mohamed Bourouissa, Courtesy Galerie Les filles du calvaire Paris/Bruxelles

Rocking chair and window 050602b, 2005 © Mayumi Terada, Courtesy Base Gallery, Tokyo

Sens, kontekst i odbiorca

2009-10-16T11:12:00.005+02:00

Robert Doisneau, At the Cafe, Chez Fraysse, Rue de Seine, Paris, 1958

W książce "On Looking At Photograps: Dave Hurn & Bill Jay" znalazłem bardzo dobry przykład tego jak sens zdjęcia może zmieniać się wraz z kontekstem w jakim zostanie ono zaprezentowane.

Powyższa fotografia "At the Cafe" Roberta Doisneau pojawiła się po raz pierwszy w artykule o paryskich kawiarniach. Niezbyt zaskakujące. Potem została umieszczone w broszurze na temat niebezpieczeństw związanych z alkoholem (dwie osoby i cztery kieliszki - czyli wyraźnie przyczajony i niewątpliwie ukryty alkoholizm w pełnej krasie). Na końcu wylądowała w artykule na temat prostytucji (spójrzcie tylko na to lubieżne spojrzenie starego zbereźnika).

Zmieniając kontekst w jakim pokazuje się zdjęcie, można zmienić jego wymowę, sens. Dzieje się tak, ponieważ sama fotografia nie opowiada żadnej historii, nie zapewnia narracji - stanowi tylko powierzchnię, wycinek. Jednak ze względu na swoje pochodzenie i czasami trochę pokrętne, jednak niezaprzeczalne związki z rzeczywistością, zdjęcie może urealnić opowiadaną historię. Jakoś tak jesteśmy skonstruowani, że kiedy widzimy na własne oczy to wierzymy. Nawet jeżeli historia nie ma za dużo wspólnego z oryginalnym kontekstem zdjęcia, fotografia pasuje - ponieważ wycina odpowiednio wiele z oryginalnego znaczenia fotografowanej sceny.
Pewnie, zdjęcia mogą kłamać, ale zazwyczaj w nie nie wątpimy. Wielokrotnie przecież mieliśmy okazję doświadczyć ich prawdomówności.

Co do innych prób interpretacji fotografii Doisneau, to jakiś krytyk stwierdził, że zdecydowanie przedstawia ona kobietę próbującą uwieść starszego mężczyznę:

"Zamiary dziewczyny są jeszcze ukryte. Przez chwilę rozkoszuje się myślą o całkowitej władzy nad mężczyzną. Trzyma niepewnie kieliszek, jakby był jabłkiem pochodzącym z drzewa poznania dobrego i złego. On, mając świadomość, że jest starszy niż powinien, wie, że ta przygoda z pewnością nie zakończy się dobrze. Szybko pije wino starając się oddalić to złe przeczucie."

Tak, niewątpliwie to co widzimy na fotografiach stanowi prawdę o nas samych. Ech, to niewinne spojrzenie mężczyzny, który nie może się oprzeć czarowi pięknej kobiety.

Jak zauważają autorzy "On looking...", sens zdjęcia przedstawiającego konkretnych ludzi, zrobionego w określonym miejscu, o określonej godzinie jest taki, jaki nam się wydaje, że jest. Po prostu. Taka jest natura fotografii.
A cała scena i tak była zaaranżowana.

Całkiem nieżywa natura

2009-10-11T22:25:00.000+02:00

Łęg

2009-09-29T23:17:00.001+02:00

Męczy mnie ostatnio pytanie - czy pejzaż może być ciekawy i odkrywczy, czy można nim powiedzieć cokolwiek nowego?
Nie wiem. Jakoś tak chodzi mi po głowie credo Roberta Franka: "fotografii trzeba tylko jednego - uchwycenia człowieczeństwa chwili".
Nie mówię, że tylko zdjęcia ludzi są ciekawe i potrafią wzbudzić w nas emocje. Jednak te fotografie, które potrafią przekazać coś o nas samych są prawdziwie cenne. Czy reszta to nie tylko ładne widoczki do powieszenia na ścianie i pocieszne zwierzątka? Ładne. Ale co z tego?

Pejzażowi na pewno robi dobrze odrobina groteski: kiedy przyroda jest skonfrontowana z natrętnym industrialem, piękno z brzydotą, wyrzucone śmieci z lasem, dominująca nad krajobrazem elektrownia z łąką, która była tam od dawna.

Nawiasem mówiąc, trochę to zabawne jest nawet, że to cholerstwo, które wygląda jakby ktoś się bezmyślnie wyrzygał na środek miasta i łąka nazywają się tak samo.
Zabawne jest też, że na zdjęciach Łęg wychodzi zazwyczaj ładnie i na miejscu. Taki już urok zdjęć. I psia kupa będzie ładna.

Piękna tajemnica

2009-09-27T23:09:00.007+02:00

Julio Bittencourt

Wszystkie zdjęcia zdają się mówić: "oto powierzchnia, a teraz kombinuj co się pod nią kryje". Nie potrafią nam niczego wyjaśnić. Mogą najwyżej przypomnieć coś co już wiemy, albo potwierdzić - na przykład podpis. Samo zdjęcie jest jednak tajemnicą i w gruncie rzeczy to bagaż naszych przeżyć i wrażliwość decyduje o tym co oprócz wierzchniej warstwy odkryjemy na fotografii. Zdjęcia są tylko subiektywnym, przetworzonym, zniekształconym obrazem rzeczywistości i muszą odwoływać się do naszych doświadczeń, żeby coś przekazać. Czy w takim razie sprawdzają się jako nośnik prawdy? Czy może ukrywają ją tylko pod ładną, matową lub błyszczącą powierzchnią przedmiotu, który wieszamy na ścianie i podziwiamy?

Zdjęcie - tajemnica - może być tylko (albo aż) bodźcem, zachętą do sięgnięcia głębiej, zastanowienia się i rozwikłania zagadki, którą samo stanowi. Pcha nas do tego nasza ciekawość. Tajemnica może ograniczać się tylko do - "dlaczego właściwie fotograf zrobił to zdjęcie i co chciał przez to powiedzieć", ale może też być dużo bardziej złożona i skomplikowana. Rozwiązanie zawsze istnieje, chociaż czasami nie jest dla nas dostępne - wtedy można tylko pozwolić błądzić wyobraźni. Dołączony do zdjęcia tekst, albo podpis może podać trochę informacji - być może tyle ile potrzeba, żeby dotrzeć do istoty rzeczy, a może tyle, żeby zdjęcie stało się tylko ilustracją.

Jednak zamiast zmuszać nas do myślenia zdjęcia mogą potwierdzać nasze błędne wyobrażenie o świecie. Jak pisze Susan Sontag, wielu Amerykanów na fotografiach obywateli japońskiego pochodzenia kierowanych w 1942 roku do obozów dla internowanych, dopiero dwadzieścia lat po później rozpoznała przestępstwo rządu USA. Zdjęcia często też aż się proszą żeby rozpatrywać je tylko w kategoriach estetycznych. Kiedy fotografie traktujemy tylko jako piękny przedmiot, przestajemy zadawać pytania.

Niezależnie jednak od tego co tak naprawdę zobaczymy pod powierzchnią, jest to zawsze jakaś część prawdy o nas samych.

Zmoknięte historie

2009-05-18T10:53:00.062+02:00

Świat na zdjęciach Todda Hido składa się z mokrych, melancholijnych krajobrazów, opuszczonych wnętrz, obskurnych moteli, domów w środku nocy i autentycznych, nieplastikowych kobiet, takich z przeszłością po przejściach.
Wszystko to pasuje do siebie, składa się w jakąś mniej lub bardziej znajomą historię - pusty wyraz twarzy, przygnębiająca, podmokła droga prowadząca donikąd, telewizor oglądany samotnie w pokoju, brudny śnieg na poboczu drogi, stary materac zasłaniający drzwi.
Wszystkie zdjęcia łączą uczucia samotności, pustki, nostalgii, przygnębienia - są zarówno w twarzach kobiet, jak i w bezdomnej włóczędze od domu do domu, smętnym gapieniu się w środku nocy w zasłonięte okna, posępnym krajobrazie, prawie nieumeblowanym pokoju w motelu, mokrej szybie samochodu.

Bardzo mi się podobało jak Hido zapytany ostatnio przy okazji wystawy w Warszawie, o to czego można mu życzyć, odpowiedział mniej więcej tak: "paskudnej pogody, ponieważ chyba wybiorę się jutro robić zdjęcia". Jednak potem czytałem wywiad, w którym powiedział, że te fotografie, wychodzą mu tak dobrze tylko w Stanach, nigdzie indziej.

Dla tych, którzy chcą więcej, krótki film.

Na wpół śpiąc, na wpół przytomnie

2009-05-16T20:05:00.185+02:00

Kiedy pierwszy raz patrzyłem na zdjęcia Asako Narahashi z cyklu "half awake and half asleep in the water" ocean wydawał mi się na nich niespokojny, przytłaczający i groźny, a ląd i przetworzony przez człowieka krajobraz pełen mostów i budynków, widziany z perspektywy topielca zalewanego ostatnią falą, nieskończenie odległy i obcy. Teraz właściwie nie wiem, czy jest tam groza, niepewność, samotność i wyobcowanie, czy też może jakiś taki wszechogarniający spokój, coś co czuje się, kiedy pozwalamy morzu unieść się gdziekolwiek bądź, kiedy odrywamy się od zwykłego świata, który na chwilę staje się odległy, dziwaczny i nie na miejscu. Jednak fakt, że zdjęcia te można interpretować na dwa, w pewnym sensie wykluczające się sposoby, sprawia właśnie, że są takie świetne. Wszystko jest na nich w jakimś takim niestabilnym stanie równowagi. Wystarczy tylko lekko nim zachwiać, a sytuacja ze spokojnej zmienia się w groźną i przytłaczającą.

Niezależnie od interpretacji, patrząc na ląd z perspektywy oceanu, można odnieść wrażenie, że ktoś niepotrzebnie powtykał w niego wszystkie te wystające budynki i mosty, które burzą naturalną harmonię pomiędzy wodą, niebem i ziemią. Może nawet betonowe wstawki w większym stopniu wprowadzają niepokój niż wzburzone morze?

Na zdjęciach Asady Nobuo ocean też jest potężny i niespokojny. Nie jest może na wysokości naszego nosa, ale jest całkiem blisko.

Jednak nie czuć, że zaraz wydarzy się coś groźnego i śmiertelnego w skutkach - w pewnym sensie jest na nich spokojnie. Chociaż przez to, że morze zajmuje 2/3 kadru, nie jest w równowadze z niebem. Na zdjęciach Nobuo nie ma przez to takiej harmonii jak na zdjęciu Hiroshiego Sugimoto, które wylądowało na okładce nowej płyty U2.

Tu to w ogóle można się rozpłynąć po prostu. Tylko czy nie jest trochę za nudne? Zacząłem na nie patrzyć i spędziłem 5 minut zastanawiając się nad tym - ot i odpowiedź na pytanie.
A tytułowa piosenka z płyty powstała podobno w oparciu o rozmowę Bono z Sugimoto, który potem za darmo udostępnił mu zdjęcie, na zasadzie wymiany - Sugimoto może sobie teraz wykorzystywać piosenkę U2. Co najważniejsze, zdjęcia na okładce nie psują żadne napisy.

Tak, w kwestii harmonii i morza, jeżeli ktokolwiek ma coś do powiedzenia, to na pewno Japończycy.

Pieta epoki przemysłowej

2009-04-06T11:04:00.134+02:00

"Fotografia w najlepszym wypadku przemawia cichym głosem, ale niekiedy, na ogół bardzo rzadko, jedno lub kilka zdjęć zdolnych jest przebić się do naszej świadomości [...] Dzięki fotografii niektórzy ludzie - a może nawet wielu z nas - skłonni są czasem usłuchać głosu rozumu i podjąć próby naprawy zła tego świata... Inni z kolei zapewne lepiej zrozumieją ludzi żyjących w obcych krajach i zaczną darzyć ich współczuciem [...] Tak, fotografia to cichutki głos [...] I bardzo ważny, chociaż nie jedyny głos w moim życiu. Wierzę w fotografię."

Te słowa Williama Eugena Smitha, podobnie jak powyższe zdjęcie zatytułowane "Tomoko Uemura w kąpieli", pochodzą z albumu "Minamata". Minamata to nazwa japońskiej zatoki, do której od 1932 do 1968 roku spuszczane były ścieki zawierające trujące związki rtęci. Ich stężenie w wodzie nie było duże, jednak szkodliwe substancje odkładały się w rybach i owocach morza zjadanych przez mieszkańców okolicznych wiosek. Efekty skażenia pojawiły się dopiero w latach pięćdziesiątych. Domowe koty dotknięte chorobą zaczęły masowo rzucać się do morza. W 1956 roku zanotowano jej pierwsze przypadki u ludzi - ciężka choroba niszcząca układ nerwowy potrzebowała 24 lat, żeby objawić się w całej swojej straszliwej postaci. Atakując głównie mózg, powodowała upośledzenie umysłowe, zaburzenia wzroku, słuchu i koordynacji ruchowej, osłabienie mięśni, w najcieższych przypadkach obłęd, paraliż, śpiączkę i na końcu śmierć. Nie oszczędzała nawet nienarodzonych płodów w łonie matki. Fakt, iż w 1959 roku odkryto co wywołuję tą straszną chorobę (przyczyniły się do tego między innymi te nieszczęsne koty), nie przeszkadzał korporacji Chisso przez następne 9 lat wypuszczać do zatoki Minamata tych samych trujących związków rtęci - ot, tak po prostu, w imieniu produktu krajowego brutto.

Gene Smith spędził 3 lata na dokumentowaniu ofiar choroby. Wynajął dom od jednej z dotkniętych nią rodzin, z którą dzielił kuchnię (z klepiskiem zamiast podłogi) i łazienkę, gdzie wywoływał negatywy. John G. Morris, przyjaciel Smitha, w swojej autobiografii, która mi ostatnio wpadła w ręce, pisze, że Gene wraz ze swoją małżonką "poznali także kolejne ofiary chemicznego zatrucia: Shinobu Sakamoto, prześliczną nastolatkę, kilkakrotnie bliską samobójstwa; Tomiji Matsudę, młodego kibica bejsbola, który nie miał szans, by sam mógł kiedykolwiek uprawiać ten sport, był bowiem niewidomy; Takako Isayamę, chłopczyka, którego wszędzie trzeba było nosić na rękach, ale który miał dość sił, żeby krzyczeć: "Truskawki, ale fajnie!"; i Tomoko Uemurę, ślepą i niewidomą dziewczynkę o zdeformowanych kończynach".
To jej zdjęcie stało się symbolem.

W styczniu 1972 fotograf wraz z chorymi z Minamata wziął udział w demonstracji w fabryce koncernu Chisso w Goi, niedaleko Tokio. Jej pracownicy zastawili pułapkę na demonstrujących - wpuścili ich do środka, a następnie dotkliwie pobili. Gene nigdy do końca nie pozbierał się po tym zdarzeniu - cierpiał na różne dolegliwości do końca życia.

Jakkolwiek naiwnie by to nie zabrzmiało, według mnie, fotografia może być narzędziem walki ze złem. Ba, naprawdę potężnym narzędziem. Smith jest dla mnie wzorem fotografa, który w ten sposób właśnie ją wykorzystywał, osobiście angażując wszystkie swoje siły i stawiając na szali całe swoje życie, po to, żeby opowiedzieć ludziom o tragedii i sprawić, żeby nigdy już się nie powtórzyła. Zdjęcie Tomoko to bardzo intymna i subiektywna wizja choroby. Właśnie dzięki temu jest również naprawdę potężnym głosem przeciwko zanieczyszczeniu środowiska i bezmyślnemu uprzemysłowieniu za wszelką cenę. No i podobnie jak zdjęcie Nachtweya, również przypomina Pietę Michała Anioła. Ze zdjęcia emanuje ciepło i spokój, ale kryje się na nim również niewyobrażalna tragedia, która nie musiała się przecież wydarzyć.
Kiedy w 1975 roku Gene Smith na zjeździe National Press Photographers Association wygłaszał wykład ilustrowany fotografiami z Minamata, "gdy przyszła kolej na słynne zdjęcie Tomoko w kąpieli, zalał się łzami".

Islam, czyli poddanie się Bogu

2009-03-27T12:17:00.183+01:00

Przeglądałem sobie zdjęcia nagrodzone w konkursie The Best of Photojournalism 2009 i muszę przyznać, że trochę mną wstrząsnął reportaż Andrei Bruce pt. “Female Circumcision”. Jak się okazuje, islam w niektórych swoich wydaniach, aby "oczyścić" dziewczynki z "niewłaściwych lub erotycznych myśli i czynów", każe wycinać im łechtaczki.

Właściwie najbardziej przerażająca jest końcówka podpisu pod ostatnim zdjęciem:
“We don’t know why we do it, but we will never stop because Islam and our elders require it”.
Każdy szanujący się fundamentalista powinien mieć koszulkę z takim napisem.

Cóż, Islam stara się tylko produkować przykładnych obywateli. Tylko co zostaje z człowieka, który nie musi posługiwać się własnym sumieniem, myśleć i decydować za siebie, ponieważ wszystko już zostało za niego wymyślone i zdecydowane? Może zwierzę, które bez mrugnięcia okiem kamienuje swoją niepełnoletnią córkę, która kochała się z chłopakiem i zabija z zimną krwią nastoletnich gejów?
Świat, w którym zakłada się, że człowiek jest zły z natury i nie może się zmienić, gdzie podstępem wycina mu się wszystko, co tylko nie służy do reprodukcji, jest bardzo smutnym miejscem.

Co z tego, że nie istnieje taka część mózgu, która odpowiada za naszą wolną wolę - w wielu częściach świata i tak przeprowadza się udane operacje jej amputacji.

Decydujący moment niewidzialnego myśliwego

2009-03-25T13:29:00.308+01:00

FRANCE. 1932. Paris. Place de 1'Europe, Gare Saint Lazare. Copyright Henri Cartier-Bresson/Magnum Photos

Zdjęcie przedstawiające faceta wbiegającego w kałużę, zrobione dokładnie ułamek sekundy przed tym jak dotyka nogą wody, jest chyba najsłynniejszym zdjęciem Henriego Cartier-Bressona. Może jest nawet najsłynniejszym zdjęciem w ogóle. Co mniej więcej znaczy tyle, że wszyscy już wszystko o nim napisali... Mimo to ciągle robi na mnie wrażenie.

Świat w 1932 roku, kiedy zostało zrobione zdjęcie, był bardzo interesującym miejscem. W USA, gdzie Franklin Delano Roosevelt został właśnie wybrany na prezydenta, Wielki Kryzys był w szczytowej formie i kopał wszystkim tyłki - Dow Jones sięgnął dna, a bezrobocie wynosiło 33%. Po drugiej stronie wszystkiego, Stalin uznał oficjalnie Boga za zużytą i wyświechtaną ideę służącą do uciskania mas pracowniczych. Skoro Bóg już nie istniał, można było bezpiecznie pozamykać wszystkie kościoły. Nareszcie bolszewikom nikt już więcej nie patrzył na ręce. We Francji zamordowano prezydenta - co ciekawe, podobno w akcie protestu przeciwko bierności wobec bolszewizmu. Japonia rozpychała się uzbrojonymi łokciami w Chinach. W Niemczech Adolf Hitler uzyskał obywatelstwo, a SS, wtedy jeszcze bojówka NSDAP, zaczęła znowu legalnie działać (by móc w końcu naprawdę wyjątkowo legalnie wymordować przeciwników Hitlera w 1934 roku).
Ciekawe czy ktoś zdawał sobie sprawę, dokąd to wszystko zmierza i jaką naprawdę ma wymowę zdjęcie Cartier-Bressona. Europa skakała w nieznane, a złamane obręcze niestety nie wróżyły jej za dobrze.

O fotografii w ogóle, Bresson pisał, że "polega na równoczesnym rozpoznaniu w ułamku sekundy znaczenia danego zdarzenia, oraz takiego sposobu organizacji formy, aby nadać temu zdarzeniu odpowiednie znaczenie". "Musisz być sobą i musisz zapomnieć o sobie" w celu "odkrycia odpowiedniej chwili i pozycji, z której jako fotograf będziesz w stanie wyłuskać z rzeczywistości jeden decydujący moment". Co oczywiście nie jest łatwe - Bresson podobno wypstrykał wtedy w tamtym miejscu cały film w poszukiwaniu tego jednego zdjęcia.

Jednak tak jak nie ma jednej prawdy o danym wydarzeniu, nie ma "jednego decydującego momentu dokumentującego rzeczywistość".
Wystarczy tylko zmienić punkt widzenia, albo moment zwolnienia migawki i na zdjęciu można uchwycić trochę inną sytuację - jednak równie prawdziwą i wymowną.

Eve Sonneman, Pomarańcze, Manhatan, 1978, Copyright Eve Sonneman

Więcej Bressona - album Decisive Moment i strona agencji Magnum.

Dzieci PGRu

2009-02-05T11:11:00.201+01:00

Ostatnio uciekła mi do Poznania wystawa zdjęć Tomasza Tomaszewskiego pt. "Rzut Beretem" (cóż zrobić - była wyjątkowo szybka). Jedyne co pozostało to zdjęcia na stronie internetowej (stories - a stones throw). Tomaszewski zajął się mało medialnym i chyba trochę spychanym na bok tematem - pozostałościami po dawnych PGR-ach. Chyba nie ma już nigdzie miejsca na tego typu rozważania - całą przestrzeń zdaje się wypełniać napuchły do granic możliwości biust Dody, który siedzi w pustych łepetynach wielu ludzi, agresywnie wypięty i zwalczający aktywnie wszystkie głębsze przejawy inteligencji i refleksji. Na szczęście jest jeszcze fotografia i fotografowie, którym zależy.

Tomaszewski odwiedzając miejsca, gdzie dawniej PGR stanowił centrum wszystkiego, próbuje odpowiedzieć na pytanie czy w świadomości ludzi funkcjonuje jeszcze ten nadęty symbol PRLu i jak radzą oni sobie w nowej rzeczywistości rozbuchanego kapitalizmu. Ten głęboko humanistyczny dokument pokazuje najważniejsze ogniwo w łańcuchu zdarzeń związanych z Państwowymi Gospodarstwami Rolnymi - to, co dzieje się ze zwykłym człowiekiem i przestrzenią, którą zamieszkuje, kiedy PGRu już nie ma. Czy zostaje po nim tylko jałowa pustynia braku perspektyw, bezrobocia, nudy i marazmu?

Na pewno zostają pozostałości po tym starym świecie - ślady innej rzeczywistości - budynki, które w zamyśle miały być czymś innym niż walącymi się ruinami. Drzwi do lepszego jutra, które miały być, ale ich nie ma, ludzie, którzy mieli być kimś innym, ale nie są.

Niska efektywność pracy - jak pisze Wikipedia - nadmiernie rozbudowane świadczenia socjalne na rzecz pracowników oraz w wielu przypadkach fatalne zarządzanie powodowały niewielką produktywność i deficyt pokrywany z dotacji państwowych.
Po przejściu na gospodarkę rynkową, większość PGR-ów zbankrutowała lub została zamknięta niezależnie od osiąganych wyników ekonomicznych decyzją rządu (...)

Kapuściński cytując w Imperium profesora Ayudina Mamedowema, z którym spotkał się na początku lat 90 w Azerbejdżanie, pisze:

Największych zniszczeń, mówi Mamedow, komunizm dokonał w świadomości ludzi. Ludzie nie chcą dobrze pracować i dobrze żyć. Chcą źle pracować i źle żyć. Ot, i cała prawda.

Zapadło mi to zdanie w pamięć (Imperium powinno być obowiązkową lekturą w gimnazjum, albo szkole średniej tak nawiasem mówiąc). Pewnie nigdy nie zrozumiem go do końca (co nie znaczy, że nie wolno mi próbować) - jestem tylko dzieckiem stanu wojennego, które prawie nie poczuło zimnego oddechu komunizmu na plecach - co najwyżej śmierdzącą kupę w tetrowej pieluszce (a nie w Pampersie). Pamiętam też jak Jaruzel łypał na mnie z telewizora.
Czy komunizm, którego już nie ma, ciągle niszczy życie ludzi, którzy nie mogą odnaleźć się w nowej rzeczywistości?

Jednak na szczęście życie na wsi to nie tylko bieda i brak perspektyw. To przede wszystkim duże kontrasty - są ci, którym się udało, są ci, którym czegoś zabrakło.

Jest też natura, z którą los człowieka jest nierozerwalnie spleciony.

I jest też nadzieja, która tkwi w młodych ludziach.

Co będzie dalej? Jest drabina. Tylko o co ją oprzeć?

Zwyczajne niezwyczajne czyli piękno banału

2009-01-29T15:40:00.173+01:00

Kiedy William Eggleston rozpoczynał w 1965 roku swoje eksperymenty z kolorem, dobre filmy barwne istniały już od 30 lat, jednak były używane właściwie tylko przez niedzielnych pstrykaczy i fotografów reklamowych, którzy w dobie wielkiego kryzysu uatrakcyjniali średnio chodliwe towary. Naomi Rosenblum w Historii Fotografii Światowej pisze, że "większość twórczych fotografów [...] traktowało ostre kolory jako nie nadające się do właściwego przedstawienia pejzażu, wyrażania osobistych odczuć i dokumentacji panujących warunków społecznych".

John Szarkowski w ciekawym artykule o Egglestonie napisał, że kolor był wielką komplikacją problemu już okrutnie skomplikowanego. Więcej niekoniecznie musi znaczyć lepiej - film kolorowy wprowadził chaos do świata fotografii, który pierwszy wiek swojego istnienia spędził na uczeniu się jak wykorzystywać odcienie szarości. Większość profesjonalnych fotografów po okresie frustrujących eksperymentów z nowym typem filmu, wróciła po prostu do starego i sprawdzonego filmu czarno-białego. Jeżeli już musieli robić kolorowe zdjęcia, robili je bez entuzjazmu ani pewności.

Problem koloru był rozwiązywany na dwa sposoby. Pierwszy polegał na nie zwracaniu na niego uwagi - robiono zdjęcia kolorowe tak, jakby były czarno-białe, a kolor stanowił tylko efekt uboczny. Takie zdjęcia według Szarkowskiego były nieforemne (no bo jeżeli zostały zrobione bez uwzględnienia koloru, jak zdjęcia czarno-białe, to właśnie taka forma byłaby dla nich właściwa), jednak dosyć ciekawe.
Druga grupa zdjęć pokazywała piękne kolory w miłych dla oka relacjach - te fotografie były po prostu ładne i tyle, a przedstawiały na przykład jakieś ściany starych budynków, czy dzioby statków odbite w falującej wodzie. Ich nieszczęśliwa dola polegała na tym, że w najlepszym wypadku przypominały podobne, ale jednak nieporównywalnie lepsze, dzieła Jacksona Pollocka (tego co bryzgał i wytryskiwał) albo Picassa (trochę poligonów, parę funkcji, mało ciapaji - coś dla inżyniera). Nie zostało to napisane wprost, ale zgaduję, że problemem tych zdjęć był w pewnym stopniu brak treści. Kant pisał (przynajmniej tak mówi Wikipedia), że barwy są jedynie „rzeczą powabu” i nie mogą przedmiotu „uczynić godnym oglądania ani pięknym”.

Ale już siedzę cicho, bo się nie znam na tym...

Nieważne - załóżmy, że Szarkowski wie co mówi, był w końcu od 1962 do 1991 dyrektorem departamentu fotografii nowojorskiego Metropolitan Museum of Modern Art (Moma) i to właściwie on odkrył Egglestone'a. Najważniejsze jest to, że kolor był problemem i jeżeli już był wykorzystywany, to raczej niewłaściwie. Natomiast początek prawdziwej fotografii barwnej, moment, w którym stała się ona sztuką, jest nierozerwalnie związany z Egglestonem - przynajmniej według Szarkowskiego.

Oczywiście taki punkt widzenia i same zdjęcia Egglestona pokazane w 1976 roku w Moma, spotkały się z krytyką. Sean O'Hagen w artykule "Out of the ordinary" pisze, że Hilton Kramer, najbardziej konserwatywny i wpływowy amerykański krytyk, nie zgadzając się z twierdzeniem Szarkowskiego o perfekcyjności fotografii Egglestona napisał: "Perfekcyjnie banalne - być może. Perfekcyjnie nudne - z pewnością".

Sam Egglestone mówi: "Tłumaczenie ich nie miałoby żadnego sensu. W pewnym sensie osłabiłoby je. Ludzie zawsze chcą wiedzieć kiedy coś zostało zrobione, gdzie i, Bóg jeden wie, czemu. To staje się naprawdę absurdalne. One są na wyciągnięcie ręki, czymkolwiek by nie były".

Czym właściwie są? Na pewno czymś więcej niż tylko katalogiem rzeczy i miejsc, zapisem "wulgarnej, nowej powojennej Ameryki fast foodów, plastiku i neonu".
Jest w nich jakaś tajemnica. Coś ukrytego i niedostępnego. Drugie dno. Jakaś nieopowiedziana historia, którą chciałoby się usłyszeć.
Można też po prostu na nie spojrzeć i stwierdzić: 'kurde, jakie zajebiste kolory' (i to tyle jeżeli chodzi o moją próbę oceny zdjęć z formalnego punktu widzenia :).
Jak pisze Sean O'Hagen, sztuka Egglestona jest "zarówno zwykła jak i obciążona znaczeniem, zupełnie prosta, jednakże nieskończenie złożona".

Sam Egglestone jest niesłychanie ciekawą i dosyć ekscentryczną postacią. Urodził się na południu Stanów Zjednoczonych i większość jego zdjęć, jeżeli nie wszystkie, właśnie tam zostało zrobionych. Był kochankiem Vivy - gwiazdy Andego Warchola i ciągle jest najlepszym przyjacielem Jima Beama i Jacka Danielsa.

Jak decyduje co fotografować i kiedy zrobić zdjęcie?

"Po prostu czekam aż się pojawia. (...) Zazwyczaj jestem bardzo zadowolony, kiedy uzyskuję obraz. Jest zazwyczaj dokładnie tym, co widziałem."

"Nie mam palącej potrzeby wychodzenia na zewnątrz i dokumentowania czegoś. To po prostu dzieje się wtedy, kiedy się dzieje. To nie jest świadomy wysiłek ani walka. Nie robiłbym tego gdyby tak było. Nigdy do mnie nie przemawiała idea cierpiącego artysty. Bycie tutaj jest wystarczającym cierpieniem."

"Generalnie, dla mnie, człowiek nie jest strasznie interesujący do oglądania na fotografiach. To co robi jest bardziej interesujące. Przypuszczam, że to dlatego moje zdjęcia przedstawiają rzeczy lub miejsca. To praktycznie nigdy nie są portrety."

Obama

2009-01-23T14:38:00.023+01:00

Ostatnio jakoś tak dużo zdjęć Obamy pojawiło się wszędzie. Przez przypadek jego zaprzysiężenie wypadło akurat w dniu, w którym moja uczelnia powiedziała mi żebym brał ten swój tytuł magistra inżyniera i szedł męczyć kogoś innego.

Time opublikował dobrą chwilę temu zdjęcia Lisy Jack pochodzące z czasu, kiedy Barack Obama był jeszcze w colledżu. Najbardziej podoba mi się to, które zamieściłem powyżej - charyzma, pewność siebie i siła aż z niego bucha. Jakby mówił, no dobra, za 28 lat to zobaczycie kim będę.
Jednocześnie jest to pewna wskazówka - nie należy nigdy wyrzucać żadnych zdjęć (a jak przez przypadek są kompromitujące, to już w ogóle) - kto wie kiedy się przydadzą?

Barack Obama wore his shoes down campaigning in the 2008 election. Here he conducts press interviews over the phone after a rally at Rhode Island College in Providence (Callie Shell/Aurora for Time)

Obama at a campaign rally in Cleveland, Ohio (Jason Reed)

The Hopes of a Nation

Residents of Kibera, one of Nairobi's poorer quarters, gather around a television to watch the first black president in US history take his oath of office (YASUYOSHI CHIBA / AFP / Getty Images)

Savor the Moment
Obama waits backstage before stepping out onto the inauguration stand. (Callie Shell / Aurora for TIME)

Świetne zdjęcia zrobił też Pete Souza (a może nawet najlepsze?) - nic dziwnego, że jest teraz oficjalnym fotografem Białego Domu.

Outside a luncheon in Nairobi.

In Chad, with Sudanese refugees.

Youth rally.

Wąchanie ulicy

2009-01-21T21:52:00.055+01:00

Zaintrygował mnie ostatnio film przedstawiający sylwetkę fotografa Bruca Gildena, który specjalizuje się w ulicznej fotografii.

"I'm known for taking pictures very close, and the older I get, the closer I get"

pisze o sobie. No, ale jak blisko to blisko?

Oglądając ciąg ciasno skadrowanych twarzy na zdjęciach Bruca, jednych bardziej przyjaznych, innych mniej, można w pewnym momencie dostać jakiegoś takiego klaustrofobicznego uczucia - jakby się było z tymi wszystkimi ludźmi w zbyt małym pomieszczeniu, jakby znaleźli się bliżej niż można by sobie życzyć.

IRELAND. 1996. Woman at racetrack.

IRELAND. 1996. Man and woman at racetrack.

Japan. 1998. Asakasa. Two members of Yakuza, Japan's Mafia.

IRELAND. 1996. Bettors watch the results at a racetrack.

Trochę więcej wytchnienia dają wcześniejsze zdjęcia Bruca zrobione w świetle zastanym na Coney Island, które chyba bardziej mi się podobają.

USA. NYC. Coney Island. 1977. An overweight man and his friend sunbathe on the beach.

USA. NYC. Coney Island. 1976. Lady standing on beach with dress inflated by wind.

USA. NYC. Coney Island. 1969. Woman in See Her Change booth on the boardwalk.

USA. New York City. Coney Island. Woman exposing her breasts on the boardwalk. 1977.

Oglądając film nasunęło mi się pytanie. Czy wyskakujący znikąd fotograf zmusza ludzi do zrzucenia maski, którą ubierają wychodząc z domu i wtapiając się w tłum ludzi sunących po chodniku? Czy taka niezwykła i dosyć ekstremalna sytuacja, której ludzie się nie spodziewają, sprawia, że wychodzi na zewnątrz ich prawdziwa natura? Czy może to tylko metoda na uzyskanie jakiejś miny - grymasu, który nie ma nic wspólnego z tym, kim naprawdę ktoś jest?

Japan. Tokyo. 1999. Injured homeless man lies in the middle of the street.

Przypomniała mi się ciekawa historia, którą w jednym z odcinków "Genius of Photography" opowiadał Tony Vaccaro. Przyjechał do Picassa, żeby zrobić jego portret, kiedy jednak malarz zaczął zastygać w co rusz innych pozach, fotograf nie wyzwalał migawki. Tony opowiadał, że wręcz rozpoznawał wcześniejszych portrecistów Picassa: Richarda Avendona, Arnolda Newmana i innych. Fotograf wyciągnął wtedy zapalniczkę, potrząsnął nią parę razy i powiedział: "coś tu nie działa". Wtedy niespodziewanie Picasso zrzucił maskę, a Tony Vaccaro zrobił zdjęcie.

Japan. Shinjuku. 1999. Raven on pole.

Podobną historię znalazłem w biografii Diane Arbus:

Kiedyś [Richard Avendon] wyjawił, jak udało mu się osiągnąć wyraz zaskoczenia na twarzach księżnej i księcia Windsoru […] Pojawił się ponoć w Waldorf Towers, ustawił sprzęt, po czym mruknął: "przepraszam za spóźnienie, ale po drodze mój taksówkarz przejechał psa". Księstwo, miłośnicy psów, równocześnie wydali cichy okrzyk "Ach".
I Avendon nacisnął spust.

Nie wiem nawet czy można wierzyć portretom, a co dopiero ulicznym zdjęciom zrobionym w parę sekund. Czy to co zostało uchwycone na zdjęciu, to rzeczywiście jakiś szczególny rys charakteru danej osoby, czy może tylko przelotny grymas, który po prostu odpowiadał fotografowi - wyrażał to, co on chciał powiedzieć w tym momencie o danej osobie, a nie to, jaka fotografowana osoba jest naprawdę?

Ale to właściwie nie jest istotne. W fotografii ulicznej najważniejszy jest beznamiętny tłum i emocje, napięcie, gesty, które można z niego wyłowić. Jednak czy to sam fotograf powinien być źródłem tego napięcia?

Wracając jeszcze do samego stylu pracy Bruca Gildena. Ostatnio byłem w supermarkecie i moją uwagę zwrócił staruszek siędzący na ławce. Miał lekko rozchylone usta i taki bardzo nieobecny wyraz twarzy. Jednocześnie wyglądał na kompletnie zagubionego i samotnego.
Jak zrobić takie zdjęcie? Podejść, cyknąć i odejść? To by było jak żerowanie na czyjejś słabości i brak elementarnego szacunku. Nawet gdybym zapytał o pozwolenie, czy naprawdę miałbym jakikolwiek dobry powód do wciśnięcia spustu migawki? Gdyby zapytał dlaczego właściwie chce go sfotografować, co miałbym mu odpowiedzieć? Wyglądał pan tak strasznie żałośnie na tej ławce, że aż poczułem nieodpartą potrzebę?
Z drugiej strony gdybym zapytał wcześniej o pozwolenie, wszystko byłoby pewnie stracone - ten wyraz twarzy, który tak mnie poruszył, zniknąłby w mgnieniu oka.
Jednak tak czy siak, nie było niczego co usprawiedliwiałoby mnie jako fotografa do zrobienia tego zdjęcia. Może gdybym wymyślił coś mądrego, co mógłbym mu powiedzieć?

Japan. 1996. Tokyo. Shinjuku. JR station morning rush hour.

Mnie osobiście nie do końca podoba się metoda Bruca Gildena - jest bezczelna i nachalna. Dużo bardziej przemawia do mnie na przykład to, co powiedział Henri Cartier-Bresson:

"Fotograf traci własną osobowość, jest jak niewidzialny myśliwy, a świat jest terenem łowów".

Chociaż bez wątpienia Brucowi Gildenowi należy pozazdrościć pewności siebie - chętnie bym sobie od niego trochę jej pożyczył.

Gaza

2009-01-14T19:01:00.016+01:00

29 December: Samera Baalusha carries her surviving child, Mohamad, while crying over the body of her daughter, Jawaher Baalusha, during her funeral. Jawaher and four of her sisters were killed during an Israeli air raid, Photograph: Abid Katib/Getty Images

30 December: Palestinians bury the body of four-year-old Lama Hamdan at the Beit Hanoun cemetery in the northern Gaza Strip, Photograph: Mohammed Salem/Reuters

27 December: Amid thousands of images of civilian casualties of the Israeli airstrikes in Gaza, the solemn stare of one child appears to have stood out more than any other. Newspapers and broadcasters across the world selected the image of a young girl looking into a camera lens outside the Shifa hospital hours after an Israeli air strike, Photograph: Abid Katib/Getty Images

5 January: A Palestinian woman sits on the floor beside her baby wounded by an Israeli tank shell, at al-Shifa hospital in Gaza. An Israeli tank shell killed three Palestinian children in their home in eastern Gaza City, medical officials said

12 January: Palestinian refugees gather in a United Nations school in Jabaliya

Photograph: Ali Ali/EPA

Gaza: Palestinians are reflected in a puddle of blood mixed with water after an Israeli air strike, Photograph: Suhaib Salem/Reuters

12 January: A mosque minaret appears between layers of smoke as the Israeli army battles Hamas militants in Gaza, Photograph: David Silverman/Getty Images

28 December: A soldier puts camouflage colours on his face as Israeli army special forces are deployed at the Gaza-Israel border, Photograph: Uriel Sinai/Getty Images

Gaza Strip: An Israeli soldier prays near armoured vehicles
Photograph: Yannis Behrakis/Reuters

Beer Sheva, Israel: Colleagues of Israeli army Staff Sergeant Alex Mashavisky, who died during the fighting in Gaza, at his funeral, Photograph: Uriel Sinai/Getty Images

Bilin, West Bank: Palestinians shout slogans at Israeli soldiers during a protest
Photograph: Eric Gaillard/Reuters

Bethlehem, West Bank: A member of the Palestinian security forces kicks a local protester, Photograph: Eliana Aponte/Reuters

Fotograficzna prawda

2009-01-09T13:46:00.113+01:00

Zdjęcia Larrego Clarka zebrane w albumie zatytułowanym "Tulsa, 1963-1971" pokazują mroczny świat seksu, przemocy i narkotyków, który nagle objawił się w miejscu, w którym nikt się go nie spodziewał - tuż obok za rogiem. Clark był częścią tego świata - jego fotografie tworzą bardzo osobistą i wnikliwą relację z pierwszej ręki. Pisze o sobie tak:

"i was born in tulsa oklahoma in 1943. when i was sixteen i started shooting amphetamine. i shot with my friends everyday for three years and then left town but i've gone back through the years. once the needle goes in it never comes out."
L.C.

Ze zdjęciami skojarzył mi się list Philipa K. Dicka z listopada 1970 roku, zamieszczony w jego biografii "Boże Inwazje":

"Wszyscy zażywamy prochy i wszyscy umrzemy, ale zostało nam jeszcze parę lat i będziemy szczęśliwi. Nie chcemy żyć dłużej niż te parę lat, i przeżyjemy je tak, jak żyjemy teraz: głupio, ślepo, kochając się, gadając, będąc razem, żartując, wspierając się nawzajem i umacniając w sobie nawzajem dobre strony. (...) Żadna grupa ludzi nie może być tak szczęśliwa. Wiedzieliśmy, że ignorujemy jakiś fundamentalny aspekt rzeczywistości, taki na przykład jak pieniądze albo, w moim przypadku, sen. To nas wkrótce dopadnie. (...) Wszystko, na co tak naprawdę można liczyć, to, jak sądzę, być przez chwilę szczęśliwym i mieć co wspominać."

Na zdjęciach nie widać szczęścia, nie widać wspólnoty, nie ma niewinności, która chyba gdzieś tam przebrzmiewa w liście. Nie są to też wspomnienia, które ktokolwiek chciałby zachować. Czy to znaczy, że świat pisarza i fotografa różniły się aż tak bardzo?

Dick w końcu przejrzy na oczy i zamknie wszystko w powieści "Przez ciemne zwierciadło" - obrazie "narkotykowego, ślepego zaułka z lat sześćdziesiątych", opowieści "o zwycięstwie nad śmiercią, o tryumfie ducha nad kłamstwami, które odbierają życiu sens".

Myślę, że zdjęcia Clarka są podobną próbą rozliczenia się z przeszłością, próbą uwolnienia się od niej.

Nie widziałem tego albumu. Fotografie, które można znaleźć tu i tam, zatytułowane są po prostu "Untitled" (nie jestem do końca pewien czy pierwsze zdjęcie w ogóle pochodzi z albumu Tulsa). Bez podpisu, dłuższego wytłumaczenia, zdjęcie staje się mniej dokumentem, a bardziej metaforą - nabiera jakiegoś szerszego, uniwersalnego znaczenia. Ciekawy jestem, czy pierwsze wydanie albumu zostało opatrzone jakąś inną informacją niż tą, którą niósł sam tytuł - "Tulsa, 1963-1971" - może to było te parę zdań napisanych przez Clarka, które znalazłem oderwane od wszystkiego innego i cytuję na początku?

W przeciwieństwie do fotografii Clarka, zdjęcia Boogiego zrobione 30 lat później, mają podpisy. Fotografie ocierają się o podobny (może bez tego seksu i przemocy) mroczny świat, na który fotograf patrzy jednak trochę z zewnątrz - Boogie podobno nie bierze narkotyków.

A syringe dongles from Perla's leg. She is a 23 year old drug addicted, HIV positive prostitute. Brooklyn, NY, 2005

Martie shooting up in the bathroom while her daughters call her for help with their homework. Brooklyn, NY, 2004.

Martie, a crack addicted mother of 4, bathing her newborn. Brooklyn, NY, 2005.

Fakt, że dzięki podpisowi, kobieta z wbitą w żyłę strzykawką staje się nagle matką czworga dzieci, która zamiast pomóc im w nauce, chowa się przed nimi w łazience, wcale nie odbiera zdjęciom uniwersalnego znaczenia. Te informacje, które nadają kontekst temu co widzimy na samym zdjęciu, sprawiają, że te fotografie są jeszcze lepsze i jeszcze bardziej przerażające.

Jednak patrząc na zdjęcia nigdy nie poznamy całej prawdy. Możemy tylko zgadywać kim naprawdę jest Martie - czy zawsze była taką wyrodną matką? A może jest tylko ofiarą swojego nałogu? A chłopak z pierwszego zdjęcia - popisuje się przed znajomymi tym pistoletem, czy może jest o krok od pociągnięcia za spust, ponieważ jego życie legło właśnie w gruzach?

Philipa-Lorca deCorcia w jednym z odcinków świetnej serii "Genius of Photography" powiedział mniej więcej tak:

To co widzimy na zdjęciu niekoniecznie jest takie, jakim się wydaje. Jednak z dużą dozą pewności można powiedzieć, że wszystkie nasze wyobrażenia są prawdziwe - tylko niekoniecznie dokładnie o sytuacji przedstawionej na fotografii.

Fotografia sprawia, że wszyscy jesteśmy turystami

2009-01-06T13:33:00.083+01:00

Wpadł mi ostatnio w ręce album ze zdjęciami Eugena Atgeta zatytułowany Paris. Chociaż może wpadł to złe określenie, ponieważ leżał na półce już od paru lat (mamo do jasnej cholery, trzeba było mnie nim zdzielić po łepetynie i kazać oglądać), a ja przechodziłem obok niego nieświadomie pewnie kilka razy dziennie.

Atget żył w latach 1857 - 1927. Spędził ponad 30 lat na dokumentowaniu Paryża przełomu wieków, który przepoczwarzał się akurat w coś nowszego i modniejszego, wypluwając stare, sypiące się kamienice i nikomu nie potrzebne ciemne zaułki.

Atget z aptekarską dokładnością i ogromną cierpliwością tworzył niezwykłą dokumentację ulic, budynków, parków, wystaw sklepowych, wózków, pojazdów, wnętrz, zdobień oraz ludzi, którzy zamieszkiwali tą przestrzeń. Unikał fotografowania klasycznych widoków i nowych elementów miejskiego pejzażu. W 1920 roku napisał: "Mogę powiedzieć, że posiadam cały stary Paryż".

"Dokumenty dla artystów" - tabliczka na jego drzwiach zdradzała przeznaczenie jego zdjęć - czysto użytkowe, bez jakichś artystycznych ambicji (które zdaje się rezerwowali dla siebie w tamtym okresie piktorialiści).

Jego fotografie nie są jednak zwykłymi dokumentami, które przekazują nam tylko kształt, fakturę, odcień, przeznaczenie - niektóre są bardzo osobiste. Każda fotografia jest w pewnym sensie osobista, ponieważ to fotograf wybiera czas i miejsce, wpycha mały kawałek rzeczywistości trwający przelotną chwilę na jakieś światłoczuły nośnik, ale wybitny fotograf dołącza do tego jeszcze jakieś emocje i uczucia, które chce przekazać. W tym momencie dokument staje się osobisty.

Ktoś gdzieś kiedyś (co za nadmiar informacji) powiedział, że fotografia sprawia, że jesteśmy wszyscy turystami. Google, wspaniałe przedłużenie mojej pamięci (chociaż nie wiem czy można przedłużyć sobie coś tak krótkiego, ale jak wiadomo nie takie rzeczy w internecie przedłużają :) powiedziało, że cytat Susan Sontag brzmi tak:

"The camera makes everyone a tourist in other people's reality, and eventually in one's own."

Zastanawiałem się co to właściwie znaczy i ciągle do końca nie wiem. O jakiego turystę właściwie chodzi? Czy mówimy o grupie Japończyków, którzy pstrykają fotki gdzie popadnie i potem mogą się pochwalić znajomym, że byli gdzie popadło, czy może turysta oznacza kogoś kto nie ślizga się po powierzchni, tylko kogoś kto rzeczywiście przynajmniej stara się zrozumieć, dotrzeć do sedna, przeżyć i doświadczyć?

Tak nawiasem mówiąc, może Japończykom to wystarcza i naprawdę przeżywają wyjątkowo głębokie zrozumienie wszystkiego jak ich tak pędzą z tym stadem? Chociaż nikogo tu nie oceniam. Załóżmy, że Japoński turysta to tylko takie wyrażenie. Sam jestem Japońskim turystą.

To niech będzie ten prawdziwy turysta. No, ale turysta w rzeczywistości innych ludzi? Mówimy tu o świecie fotografa, czy o świecie ludzi, których fotografuje? Zdjęcia pozwalają nam chyba spróbować zrozumieć obie stronach aparatu - zwiedzić ten malutki wycinek czasu i przestrzeni wybrany przez fotografa z jakiegoś konkretnego powodu oraz jednocześnie dowiedzieć się czegoś o samym fotografie, czemu właściwie zrobił to zdjęcie.

A co to znaczy, że w końcu stajemy się turystą we własnym świecie?
Znowu mi się cytat przypomniał - tym razem z "Podróży z Herodotem" Kapuścińskiego:

"(...) inne światy to zwierciadła, w których przeglądamy się my i nasza kultura. Dzięki którym lepiej rozumiemy samych siebie, jako że nie możemy określić swojej tożsamości, dopóki nie skonfrontujemy jej z innymi."

Co prawda te "inne światy" Kapuścińskiego dotyczą innych kultur, ale czy nie tak samo jest z naszymi własnymi, prywatnymi światami? Jeżeli poprzez zdjęcia innych staje się turystą, kimś kto stara się zrozumieć rzeczywistość otaczającą innych ludzi, to może mogę w końcu zrozumieć rzeczywistość, która otacza mnie? Może dzięki temu mogę w końcu zrozumieć samego siebie? A może odkrywam również przy okazji zaskakującą prawdę, że rzeczywistość ludzi na zdjęciu i mój świat tworzą jedną całość i problemy, bolączki i tragedia ze zdjęcia, to również tragedia mojego własnego świata, tego, w którym przebywa mój własny tyłek.

Atget jest człowiekiem mijającego wieku (niespełnionym aktorem). Jego technika i warsztat fotografa należą już do przeszłości - jest staroświecka, przestarzała, odchodzi powoli do lamusa - podobnie jak stary Paryż, który najbardziej porusza na jego zdjęciach. Ludzie podobno namawiali go do zmiany techniki, co pozwoliłoby zapewnić odbitkom większą trwałość, ale on odpowiadał tylko: "Nie wiem jak to zrobić".

Czy Atget czuje nostalgię za odchodzącym światem XIX w., którego metaforą mogą być te sypiące się kamienice wołające o remont albo rozbiórkę?
Czy współczuje kloszardom, zbieraczowi szmat, dzieciom wyglądającym ciekawie zza okna walącego się budynku?

Jego zdjęcia cechuje mnogość szczegółów. Wszędzie można znaleźć ślady codziennego życia - wózki, miotły - jakby gdzieś za fotografiami była ukryta inna rzeczywistość.

Niektóre zdjęcia można oglądać bardzo długo. W końcu zauważa się tyłek konia stojącego w poprzek ulicy, albo to, że głowa w odbiciu Atgeta to głowa patrzącego na niego zza drugiej strony drzwi mężczyzny.

Polecam bardzo dobry artykuł Mariusza Hermanowicza. A na deser spacerek po wystawie i ciekawy projekt zestawiający stare zdjęcia z naszą aktualną rzeczywistością.

XDRTB

2009-01-03T16:53:00.002+01:00

Wydaje mi się, że najważniejszym zadaniem fotografii jest – parafrazując słowa Jamesa Nachtwaya – dotarcie do granic ludzkiego doświadczenia i pokazanie ludziom co tak naprawdę dzieje się na świecie. Powyższe zdjęcie Nachtwaya, które zapadło mi ostatnio w pamięć i nie chce z niej wyleźć, jest znakomitym przykładem takiego rodzaju fotografii. Jest w nim coś z Piety Michała Anioła – matka trzyma w ramionach syna chorego na gruźlicę, próbując w jakiś sposób złagodzić jego ból.

XDRTB to skrót od extreme drug-resistant tuberculosis, czyli wyjątkowo odpornej na leki gruźlicy. Do tej pory wydawało mi się, że z tą chorobą, która dziesiątkowała Europę od XVII w., mamy spokój i problem należy zostawić do roztrząsania co najwyżej pozytywistom, czy może doktorowi Judymowi. Okazuje się jednak, że stara choroba pokazuje swoje nowe, groźniejsze i praktycznie nieuleczalne w tym momencie oblicze. Jak pisze Rzepospolita:

„Pojawiły się nowe szczepy gruźlicy, na które nie działa większość lekarstw. Miejsca, gdzie te nowe bakterie odkryto, znajdują się 'na obrzeżach Unii Europejskiej'. (…) Europejscy przywódcy bagatelizują problem i nie robią praktycznie nic, aby walczyć z tą chorobą - uważa Markku Niskala z Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. - Obudźcie się, nie opóźniajcie działań, nie pozwólcie, aby ten problem wymknął nam się spod kontroli - apelował w Genewie Niskala do przywódców krajów Unii. (…) Odporność, jaką zyskują bakterie wywołujące gruźlicę, to m.in. efekt nieodpowiedniego korzystania z dostępnych leków - albo źle dopasowanych, albo za krótko stosowanych”.

To artykuł z 2006 roku. Rok później wyborcza pisze tak:

„Przypadki wystąpienia gruźlicy XDR-TB zanotowano już w 37 krajach [teraz już w 49-ciu], w tym we wszystkich z grupy G8, czyli najbogatszych państw świata. Gruźlica przestała być chorobą biedy. (...) Dzisiaj na tuberkulozę umiera na świecie 1,7 mln ludzi rocznie (ok. 900 w naszym kraju). 5 tys. w ciągu jednego dnia. Jedna trzecia to mieszkańcy Afryki”.

Natomiast fragment wywiadu z wyborczej z grudnia zeszłego roku brzmi następująco:

„Od kilku lat mamy [my, czyli my, Polacy] do czynienia z przypadkami nowej, lekoopornej gruźlicy. Prawdopodobnie przedostała się ona do nas z Rosji, a dokładniej z rosyjskich więzień. Z braku leków podawano skazańcom jeden antybiotyk. W ten sposób powstały prątki mutanty oporne na leki. U naszych wschodnich sąsiadów wskaźniki zapadalności na tę chorobę wciąż są dziesięciokrotnie większe niż u nas. Ale my również mamy przypadki tej lekoopornej gruźlicy. W tej postaci jest śmiertelna. To przerażające, ale do tej pory nie znaleziono na nią leków. Na szczęście ten typ choroby występuje rzadko”.

Nad suchymi (bardziej lub mniej) doniesieniami prasowymi przechodzi się zazwyczaj do porządku dziennego. Są tam przecież tylko jakieś wyjątkowo tajemnicze prątki mutanty i oporni (jak zwykle) politycy, są rosyjscy więźniowie, ale phi, to tylko więźniowie. Jest jeszcze enigmatyczny wskaźnik zapadalności, no i przypadki – co prawda śmiertelne, ale to przecież tylko przypadki. Jak właściwie wygląda taki przypadek?

Zdjęcia Nachtway’a (XTDRB.org) mają za to w sobie jakąś ogromną siłę, która potrafi wydobyć (przynajmniej ze mnie) skrywane głęboko na zakurzonej półce pokłady empatii i zwykłego, ludzkiego współczucia (używaliście ostatnio?), które jakoś tak lekko zardzewiały, wyciągane rzadziej niż arogancja, złość, środkowy palec i własny tyłek (w celu myślenia tylko o nim).

Nie twierdzę, że artykuły w gazetach nie są potrzebne – one i zdjęcia doskonale się uzupełniają, jednak to zdjęcia łatwiej przebijają się przez grubą warstwę naszej obojętności i przez to lepiej zapadają w pamięć. To drugi człowiek jest na tym zdjęciu, taki jak ja, nie jakiś przypadek śmiertelny, czy też nieznana ofiara, tylko konkretny człowiek z krwii i kości. W pewien sposób, widząc cały ten ogrom cierpienia i smutku, osoba ze zdjęcia nagle staje się jakby znajoma, bliższa. Możemy jej współczuć, ponieważ znamy jej twarz, możemy o niej myśleć, ponieważ patrzyliśmy jej w oczy. I kiedy gnuśni politycy i zmutowane prątki z gazetowych relacji wylądują gdzieś na manowcach mojej wyjątkowo dziurawej pamięci, zdjęcie matki i syna będzie gdzieś bliżej, dzięki wszystkim tym emocjom, które wywołało...